Chiny, często nazywane krajem środka (Zhongguo), są przedstawicielem cywilizacji liczącej co najmniej 5000 lat. Znawcy tematu uważają, że nie można zrozumieć ich historii i kultury bez zgłębienia zasad taoizmu. Taoizm, będący złożonym kierunkiem filozoficznym, głosi zgodne współżycie ludzkiej społeczności z naturą. Jest to kierunek, który coraz bardziej inspiruje współczesne społeczeństwa. Należy również podkreślić znaczenie zasad etycznych Konfucjusza (V w. p.n.e.), które stanowiły holistyczną drogę moralną dla rządzących i poddanych. Taoizm i konfucjanizm stanowią swego rodzaju tożsamościowy tandem dla Państwa Środka. Nazwa ta towarzyszyła Chińczykom niemal od zarania ich burzliwych dziejów, oznaczając środek Azji i ówczesnego, znanego im świata.
Do końca XIV wieku chińska gospodarka przewyższała resztę świata rozmachem i poziomem zróżnicowania. Może to być trudne do pojęcia, biorąc pod uwagę burzliwy rozwój renesansu. Chińscy cesarze, począwszy od dynastii Shang (1600–1046 r. p.n.e.) aż do 1912 roku, tytułowali się Synami Nieba.
Jedwabny Szlak i dynastia Ming
Do XIV wieku Jedwabny Szlak miał ogromne znaczenie dla rozwoju Cesarstwa Chińskiego, ponieważ dzięki niemu utrzymywano wymianę handlową z kalifatami arabskimi, Indiami oraz z Europą. Okres panowania dynastii Ming (1368–1644) był czasem dynamicznego rozwoju i wzrostu znaczenia Chin, między innymi za sprawą zmiany systemu podatkowego. Pierwszy cesarz nowej dynastii, Zhu Yuanzhang, znacznie powiększył terytorium państwa i założył nową stolicę w miejscu dzisiejszego Pekinu (Beiping). Cesarz Zhu przeprowadził reformę rolną, tworząc wspólnoty rolnicze i ograniczając totalne wpływy kupców. Stworzył też stałą, milionową armię, która była gwarantem regionalnej potęgi.
Coraz większym problemem stawało się ściąganie podatków w naturze (płody rolne, drewno i sól), co wiązało się z transportem i kłopotliwym składowaniem ekwiwalentów podatkowych. Na początku XVI wieku Chiny zaczęły zwiększać wymianę handlową z Europą, co spowodowało zwiększony napływ srebra jako środka płatniczego. W tym okresie podstawowym środkiem płatniczym, oprócz handlu wymiennego, był pieniądz papierowy oraz sztabki miedzi.
Srebro jako podatek i gospodarczy boom
Innowację wprowadził Wielki Sekretarz Zhang Juzheng w 1581 roku, wprowadzając powszechny podatek w srebrze. Jak się okazało, nowy system podatkowy był wygodny dla centralnej administracji i, jak później się przekonano, był motorem napędowym dla powszechnej prosperity. Jedynym problemem było wyczerpywanie się rodzimych złóż srebra. Mimo konfliktów granicznych z państwem mongolskim, gospodarka i wymiana handlowa z Europą przebiegała w miarę regularnie, wzbogacając cesarski skarbiec o pokaźne ilości srebra.
Kluczowym czynnikiem w rozwoju globalnej prosperity srebra były podboje konkwistadorów w XVI wieku w Ameryce Południowej. Szczególne znaczenie zyskała niezwykła Bogata Góra w Potosí, dzisiejszej Boliwii. Miejscowość Potosí, położona na wysokości 4100 m n.p.m., jest związana z niezwykłą górą, która okazała się ogromnym złożem srebra. Od 1545 roku hiszpańscy konkwistadorzy założyli tam dochodową kopalnię srebra, w której zatrudniali miejscową ludność. Złoża srebra w Bogatej Górze (Cerro Rico) były najbogatsze na terenie obu Ameryk, a miasto Potosí momentalnie rozrosło się do rozmiarów metropolii (150 tysięcy mieszkańców), mimo że warunki życia były tam trudne dla Europejczyków.
Handel srebrem i jego konsekwencje
Srebro wydobywane w Potosí przetapiano na monety, które nazywały się Casa Real de Moneda de Potosí. W mennicy produkcja monet była pod ścisłym nadzorem wardajna, pełnomocnika króla Hiszpanii, dbającego o odpowiednią wartość monety. Gotowe monety pakowano w skrzynie, które transportowano do portu w Limie. Oprócz srebrnych monet bito również złote escudo, które trafiały do Sewilli. Początkowo w kopalni pracowali miejscowi, ale ze względu na wysoką śmiertelność górników, do ciężkiej pracy zaczęto zatrudniać niewolników z Afryki. Główną przyczyną wysokiej śmiertelności były opary rtęci.
W 1573 roku Hiszpanie założyli port na Filipinach w Manili w celu sprzedawania i wymiany srebra z chińskimi pośrednikami. Statki przywoziły srebro i żywność, a wywoziły jedwab i porcelanę. Handel srebrem uruchomił inne gałęzie handlu, do którego zaczęli przyłączać się konkurenci: Anglia, Portugalia oraz Holandia. Manila, z napływającymi chińskimi kantorami i hiszpańskimi faktoriami, stawała się coraz bardziej zapalnym punktem, w którym często dochodziło do zbrojnych utarczek. Według historyków w szczytowym okresie istnienia „srebrnej morskiej karawany”, cyklicznie kursowało około 50 hiszpańskich galeonów załadowanych srebrem. Jak się później okazało, jeden kierunek dopływu srebra do Chin był słabym punktem tego przedsięwzięcia.
Początek globalizacji i kryzys
Rosnący popyt na chińską herbatę, szczególnie ze strony angielskiej i rosyjskiej, uruchomił nowe kierunki ekspansji chińskiego handlu. Historycy ekonomii uważają, że lata 1560–1600 stworzyły zalążki globalnej kooperacji gospodarczej, które były początkiem boomu w XVIII i XIX wieku. Na początku XVII wieku dostawy srebra do Chin zaczęły tracić na regularności. Dziś powiedzielibyśmy, że „łańcuchy” dostaw zostały zakłócone, ponieważ zasoby srebra z Potosí były na wyczerpaniu. Ponadto floty państw protestanckich zaczęły atakować szlak morski do Manili; część statków przejęto, a duża część zatonęła.
Oprócz portu w Manili na Filipinach, będącego hiszpańską faktorią srebra, ważnym elementem chińskiego globalnego handlu był portugalski port Makau, u ujścia Rzeki Perłowej na wschodnim chińskim wybrzeżu. Od 1557 roku cumowały tam portugalskie karawale i galeony. Portugalczycy mieli jedynie prawo budowania magazynów i niezbędnych biur.
Opium i upadek Cesarstwa
Dla Chińczyków srebro było nie tylko podstawowym środkiem płatniczym. Kruszec stanowił również surowiec do wyrobu biżuterii, która ze względu na wysoki poziom artystyczny była ważnym elementem eksportu. Chiński popyt na srebro uruchomił potężny handel drewnem, potrzebnym do budowy nowych siedzib chińskich oligarchów oraz do budowy coraz większych i wytrzymalszych okrętów handlowych.
Jak już wspomniano, na rynek handlowy trafiła herbata, która powoli stawała się alternatywą dla srebra jako najważniejszego towaru w obrocie międzynarodowym. Obok coraz częstszych przerw w dostawach srebra zaczęły pojawiać się klęski żywiołowe w postaci powodzi i susz. Kontakty z Europejczykami spowodowały pojawienie się epidemii, które dziesiątkowały miejscową ludność. Słabość Cesarstwa wykorzystali sąsiedzi z północy, Mandżurowie, którzy po wygranej kampanii osadzili w Pekinie swoją dynastię: Qing, zwaną mandżurską.
Monopol chiński na srebro i herbatę został przełamany przez Brytyjczyków oraz Rosjan. Co gorsza, Brytyjczycy wpadli na szatański pomysł, aby srebro zastąpić opium, które na początku było używką elit, a po dekadzie palenie opium ogarnęło szersze masy społeczne Chin. Z czasem Brytyjczycy, we współpracy z amerykańskimi handlarzami, za opium wyciągali z Państwa Środka bogactwa naturalne i arcydzieła sztuki Dalekiego Wschodu.
W XIX wieku Chiny zostały wciągnięte w dwie wojny opiumowe (1840–1848, 1858–1860), które wprowadziły państwo w totalny zamęt oraz półkolonialny wyzysk ze strony krajów zachodnioeuropejskich. Kulminacją była tzw. Stulecie Wstydu w latach 1839–1949. Rozpoczęło się ono wybuchem pierwszej wojny opiumowej, a zakończyło w 1949 roku zwycięstwem Komunistycznej Partii Chin w wojnie domowej.
Współczesne Chiny
Patrząc na dzisiejsze Chiny, pełne kontrastów społecznych, kulturowych oraz niezrozumiałych działań w zakresie inżynierii społecznej ze strony władz komunistycznych, trudno jest pojąć obecną pozycję mocarstwową tego państwa. Jednak w działalności dzisiejszego Państwa Środka widać stosowanie zasad starożytnego myśliciela chińskiego, Sun Zi. Współcześni analitycy gospodarki światowej uzasadniają stosowanie zasad Sun Zi przez chińskie koncerny gospodarcze. Kolejnym chińskim fenomenem jest prowadzenie kapitalistycznej gospodarki przez komunistycznych zarządców państwa.
Obecnie znaczenie srebra powoli wraca, nie tylko jako surowiec do drogich prezentów jubilerskich dla zagranicznych dyplomatów, ale także jako ważny składnik w produkcji paneli słonecznych, w której Chiny są światowym potentatem. Komunistyczna Partia Chin, sprawująca policyjny nadzór nad społeczeństwem, utrzymuje niemal feudalną zależność między społeczeństwem a władzą. Jednym z elementów kontroli nad społeczeństwem jest niemal całkowita wszechwładza pieniądza wirtualnego. Pieniądz elektroniczny (wirtualny) stanowi element kontroli i nacisku na niepokorne jednostki społeczeństwa.
Mimo burz dziejowych i przeciwności losu, Państwo Środka wysuwa się obecnie na światowego hegemona we współczesnej „sztuce wojennej” w wielu dziedzinach.
Henryk Pejchert
